Tufstenen kerkje in Hilvarenbeek

#opzoeknaarHilsondis

Vandaag bezoek ik Hilvarenbeek in Brabant. Volgens de geschiedenis is de huidige Sint Petruskerk alhier gebouwd op de fundamenten van een tufstenen kerkje dat Hilsondis rond 990 na Chr. had laten bouwen. Ik verwacht niet veel fysieke aanwijzingen rondom Hilsondis terug te vinden, maar wie weet wordt mijn aandacht specifiek naar iets getrokken of krijg ik inzichten die me verder kunnen helpen. In gedachten heb ik Hilsondis al gevraagd tijdens dit bezoek bij me te zijn. Ik zie haar nu verschijnen als een statige, respect-afdwingende dame, stil, op de achtergrond, afwachtend.

oude boom op krachtplek in Hilvarenbeek
Oude linde op krachtplek in Hilvarenbeek

Oude boom; een krachtplek

Bij mijn aankomst aan het Vrijthof in Hilvarenbeek – waaraan ook de Sint Petruskerk staat – blijkt de kerk nog niet geopend te zijn voor publiek. In eerste instantie was ik volledig gefocust op de kerk. Nu ik echter om mij heen kijk, zie ik tot mijn verrassing een ontzettend oude boom staan. Zo’n boom die je nog ziet in plaatsjes waar de kern wordt gevormd door een kerk, een groot groen grasveld, soms nog een muziekkapel en dan een oude boom. De wijduitlopende takken van deze oude boom in Hilvarenbeek worden gestut door ijzeren staven. Om de ongelooflijk dikke stam staat een bankje, dat nog volop wordt gebruikt door ijsjes-etende mensen (op het moment dat ik de foto neem, net even niet). Hoe lang zou deze boom al worden bezocht door mensen die genieten van een rustmomentje onder zijn takken? (Ik heb het even opgezocht; deze linde staat er waarschijnlijk al sinds 1676 en de omvang van de stam is zo’n 7 meter…). Dat ik hier op een krachtplek sta, is wel duidelijk. Terug naar de Sint Petruskerk.

Hilsondis met kelk en zwaard?
Is hier Hilsondis afgebeeld?

Vrouwenbeeld; zou het Hilsondis zijn?

Allereerst loop ik een rondje buitenom de kerk. De ingang is anders als anders; twee laagstaande beelden aan weerskanten van de ingang die bijzonder oud lijken, maar blijken te dateren uit de jaren 50 van de twintigste eeuw volgens de begeleidende beschrijving die ik later mee krijg tijdens mijn bezoek. Het moeten Petrus en Adrianus van Hilvarenbeek voorstellen. Aan de zijkant van de kerk word ik verrast; daar staat een klein vrouwenbeeld op enige hoogte van de grond tegen de kerkmuur. In haar ene hand houdt ze een kelk (?) vast, in haar andere hand lijkt ze haar hand op het gevest van een zwaard te houden. Ook dit beeldje lijkt oud en verweerd, alhoewel het een hele andere stijl heeft en van ander materiaal is gemaakt dan de twee beelden bij de ingang. Zou ik hier te maken hebben met Hilsondis? En waarom staat ze op zo’n onopvallende plaats? Naar het schijnt, is ze zelfs de naamgever voor het huidige (Hilvaren)Beek. Helaas wordt er in de beschrijving van de kerk geen enkele melding gemaakt over dit beeldje. Ook de vriendelijke vrijwilliger die mij in de kerk de beschrijving overhandigt, kan mij niets vertellen over Hilsondis en de kerk uit haar tijd.

schets van kerkplattegrond
Kerkplattegrond met aanduiding van oudste delen

Kerkplattegrond; het eerste fysieke bewijs

Bij de ingang van de kerk hangt een plattegrond die duidelijkheid geeft over de ontwikkeling van het gebouw gedurende de vele afgelopen jaren. Hier zie ik “bewijs” dat er inderdaad al iets van een kerk was rond 985. Tijdens restauratiewerkzaamheden in 1965 zijn er oudere fundamenten ontdekt; de tufstenen van de Romaanse kerk uit de tijd van Hilsondis.

Nader speurwerk; interessante nieuwe links

Ik heb het interieur van de kerk uitgebreid bekeken, maar helaas geen andere aanwijzingen rondom Hilsondis gevonden. Wat verder speurwerk online levert wel interessante nieuwe links op;

  • zoals een toelichting op het bestaan van Hilsondis, en in hoeverre zij en ene Hildewaris dezelfde waren,
  • tradities in Hilvarenbeek rondom de reuzepop Hildewaris (of hadden ze hier toch Hilsondis in het achterhoofd?) en het in beweging brengen van de klok in de kerktoren bij uitvaarten door vrouwen
  • en wat mij betreft de meest interessante link: een connectie tussen Hilsondis en Sint Oda (een prinses uit Schotland, die rond 700 het graf van de Heilige Lambertus in Luik (hé, daar is íe weer!) bezocht om genezen te worden van haar blindheid en vervolgens in Brabant terechtkwam)

Wellicht heeft dit bezoek mij concreet niet veel opgeleverd, maar ik heb genoeg aanknopingspunten om verder op zoek te gaan naar Hilsondis; zowel met bovenstaande links als de vragen rondom het vrouwenbeeldje (wie moet zij voorstellen en wat houdt ze precies vast) en de opgravingen in 1965 (is er nog meer informatie beschikbaar?).

houten planken als vloer in middenpad kerk
Houten planken in middenpad kerk
reuzen pop met kerktoren in handen
Reuzenpop Hildewaris